Nepotizm nedir? Adam kayırmacılığın anlamı ve örnekleri

 İş hayatında ve kamu kurumlarında zaman zaman tartışmalara konu olan nepotizm, başarı ve liyakat yerine akrabalık ya da yakınlık ilişkilerine göre karar verilmesi anlamına geliyor. Türkçede daha çok “adam kayırmacılık” ya da “akraba kayırma” olarak ifade edilen bu kavram, özellikle iş dünyasında ve kurumlarda etik tartışmalarına yol açıyor.

Nepotizm ne demek?

Nepotizm, iş yerlerinde veya kamu kurumlarında kişilerin başarı ve yetkinlik yerine kan bağı ya da yakın ilişkiler nedeniyle avantaj elde etmesi anlamına geliyor.

Kavram, yakın akrabalara veya arkadaşlara ayrıcalık tanınması, önemli görevlere getirilmesi ya da diğer adaylara göre öncelik verilmesi şeklinde ortaya çıkıyor.

Kelimenin kökeni ise Latincedeki “Nepot” sözcüğüne dayanıyor. “Yeğen” anlamına gelen bu kelime, zamanla akraba kayırmacılığı ifade eden bir kavram haline geldi. Yakınlarını kayıran kişilere ise “Nepotist” adı veriliyor.

Tarihi Rönesans dönemine kadar uzanıyor

Nepotizm kavramının tarihinin 14. yüzyıla kadar uzandığı belirtiliyor.

İddiaya göre Rönesans döneminde Papa ve bazı piskoposların yakın akrabalarını önemli görevlere getirmesiyle bu kavram yaygın olarak kullanılmaya başladı.

Nepotizm hukuki anlamda her zaman suç sayılmasa da iş etiği açısından ciddi bir sorun olarak görülüyor. Çünkü iş ahlakı, kurumlarda kararların liyakat, başarı ve eşitlik temelinde alınmasını öngörüyor.

Kurumlarda verimliliği düşürebiliyor

Uzmanlara göre nepotizm, kurumların işleyişi üzerinde olumsuz etkiler oluşturabiliyor.

Eğitim veya deneyim gerektiren bir göreve yalnızca yakınlık ilişkisi nedeniyle getirilen kişiler, beklenen performansı ortaya koyamayabiliyor. Bu durum ise işlerin aksamasına ve kurum içindeki üretkenliğin azalmasına yol açabiliyor.

Ayrıca adam kayırmacılığın toplumda güven sorununa neden olabileceği, insanların çalışmaya ve eğitime olan inancını zayıflatabileceği de ifade ediliyor.

Favoritizm ile farkı

Nepotizmin kişi yerine grup bazında yapılmasına ise “Favoritizm” adı veriliyor.

Türkiye’de “adamcılık” veya “memleketçilik” olarak da ifade edilen favoritizmde, bir kişi değil bir grup veya çevreye ayrıcalık tanınması söz konusu oluyor.

Bu durum özellikle toplu işe alımlar veya kurumsal ödül süreçlerinde görülebiliyor.

Nepotizm örnekleri

Nepotizme örnek olarak farklı alanlarda yaşanan bazı durumlar gösteriliyor.

Örneğin ülke genelinde düzenlenen bir şiir yarışmasında binlerce kişi eserlerini göndererek yarışmaya katılır. Ancak değerlendirme kurulunda yer alan kişiler, şiirlerin içeriğine bakmadan ödülü önceden belirledikleri bir kişiye verebilir.

Benzer durum iş dünyasında da sıkça görülüyor. Bir kurumda performansı ve katkıları daha yüksek olan bir çalışan terfiyi hak etmesine rağmen, yöneticinin yakını olan başka bir kişinin terfi ettirilmesi nepotizmin en bilinen örnekleri arasında yer alıyor.

İşe alımlarda da görülebiliyor

Nepotizm, işe alım süreçlerinde de ortaya çıkabiliyor.

Bazı kurumlarda iş başvurularının yalnızca formalite olarak alındığı, boş pozisyon için kimin işe alınacağının önceden belirlendiği durumlar yaşanabiliyor. Bu süreçlerde öz geçmiş, referans veya liyakat yerine yöneticilerin yakın çevresinden kişiler tercih edilebiliyor.