Tefekkür ne demek? İslam’da tefekkürün önemi nedir?

Tefekkür ne demek sorusu, dini kavramları öğrenmek isteyen birçok kişinin araştırdığı konular arasında yer alıyor. İslam’da önemli bir ibadet olarak kabul edilen tefekkür; insanın kendisini, günahlarını ve Allah’ın yarattığı varlıkları düşünerek ibret alması anlamına geliyor. Kur’an-ı Kerim’de ve hadislerde tefekkürün önemine sıkça dikkat çekildiği belirtiliyor.

Tefekkür ne demektir?

Tefekkür, insanın kendisini, günahlarını ve Allahü teâlânın yarattığı varlıkları düşünmesi, bunlardan ibret alması anlamına gelir. Dinimizde önemli bir ibadet olarak kabul edilen tefekkür, kişinin yaratılışın hikmetini anlamasına ve imanını güçlendirmesine vesile olur.

Kur’an-ı Kerim’de iyiler övülürken şöyle buyurulmaktadır:

“(Onlar ayakta iken, otururken, yanları üstüne yatarken hep Allah’ı anarlar, göklerin ve yerin yaratılışını inceden inceye düşünürler. “Ey Rabbimiz, sen bunları boşuna yaratmadın. Sen [boş, manasız şeyler yaratmaktan] münezzehsin. Bizi Cehennem azabından koru” derler.) [A. İmran 191]”

Hadislerde tefekkürün önemi

Hadis-i şeriflerde de tefekkürün değerine dikkat çekildiği aktarılmaktadır. Bu konuda şu ifadeler yer almaktadır:

“(Allahü teâlânın azameti, Cennet ve Cehennem hakkında bir an tefekkür, bir geceyi ihya etmekten iyidir.) [Ebuşşeyh]”

“(Tefekkür, ibadetin yarısıdır.) [İ. Gazali]”

“(Tefekkür gibi kıymetli ibadet yoktur.) [İbni Hibban]”

“(Biraz tefekkür, bir sene [nafile] ibadetten kıymetlidir.) [K. Saadet]”

“(“Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardından gelişinde [uzayıp kısalmasında] akıl sahipleri için elbette ibret verici deliller var” [A. İmran 190.] âyeti varken nasıl ağlamayım? Bu âyeti okuyup da tefekkür etmeyene yazıklar olsun!) [İ. Hibban]”

“(Allahü teâlânın yarattıkları üzerinde düşünün, zatı hakkında düşünmeyin!) [Beyheki]”

“(Sükûtu tefekkür, bakışı ibret olup çok istigfar eden kurtuldu.) [Deylemi]”

Âlimlerin tefekkür hakkındaki görüşleri

İslam âlimleri de tefekkürün insanın bilgi ve imanını artırdığını ifade etmektedir.

Âlimlerin bu konuda şu sözleri aktarılmıştır:

Vehb bin Münebbih: “Tefekkür, insanı bilgili eder. Bilgili olan da amel eder.”

Fudayl bin Iyad: “Tefekkür, iyilik ve kötülüğünü gösteren bir aynadır.”

Bişr-i Hafi: “Allahü teâlânın azametini düşünen insan, Ona isyan edemez.”

İmam-ı Şafii: “Tefekkür zekâyı açar.”

Ebu Süleyman Darani: “Dünyayı düşünmek, ahirete perdedir. Ahireti düşünmek, gafletten kurtarıp hikmet konuşturur.”

Yaratılışı düşünmenin önemi

İslam âlimleri, insanın Allahü teâlânın yarattığı varlıkları düşünerek ibret alması gerektiğini belirtmektedir. İnsan eline bakarak parmakların nasıl bir hikmetle yaratıldığını, gözlerin ve diğer organların yerinin ne kadar büyük bir düzen içinde olduğunu düşünebilir.

Aynı şekilde bitkilerin, meyvelerin, yıldızların ve gezegenlerin bir düzen içinde var olması da yaratılıştaki büyük kudreti gösteren örnekler arasında sayılmaktadır. Bu düzeni düşünmenin insanın imanını kuvvetlendirdiği ifade edilmektedir.

Ancak sadece bu düşüncelerle meşgul olup gerekli dini bilgileri öğrenmemek ise tehlikeli görülmektedir.

Tefekkür dört şekilde yapılır

• İslam kaynaklarında tefekkürün dört farklı şekilde gerçekleşebileceği ifade edilmektedir:
• Allahü teâlânın yarattığı varlıklardaki güzellik ve faydaları düşünmek, Onu sevmeye sebep olur.
• Allah’ın vaat ettiği sevapları düşünmek, ibadete yönelmeye vesile olur.
• Bildirilen azapları düşünmek, günahtan kaçınmayı sağlar.

Allah’ın verdiği nimetleri düşünerek yapılan hataları fark etmek, kulun Allah’tan haya etmesine sebep olur.

Bu nedenle yerlerde ve göklerde bulunan varlıkları düşünerek ibret alanların Allah tarafından sevildiği belirtilmektedir.

İman nasıl kuvvetlenir?

İslam kaynaklarına göre iman, yaratılışın düzenini düşünmek ve bu düzeni incelemekle kuvvetlenebilir. İnsanların, büyük bir süratle uzayda dönen bir gezegen üzerinde yer çekimi sayesinde yaşayabilmesi bile büyük bir kudretin göstergesi olarak değerlendirilmektedir.

Dağların, denizlerin, bitkilerin ve canlıların varlığı; güneşin bitkilerin yetişmesine katkı sağlaması gibi olaylar da yaratılıştaki düzeni gösteren örnekler arasında sayılmaktadır.

İnsan vücudundaki düzen dikkat çekiyor

İnsan vücudu da tefekkür edilmesi gereken örneklerden biri olarak gösterilmektedir. Nefes alıp verme sırasında oksijenin vücutta kullanılıp karbondioksit olarak dışarı atılması büyük bir kimyasal süreç olarak ifade edilmektedir.

Sindirim sistemi de bir fabrika gibi çalışarak gıdaları parçalamakta, faydalı olan kısmı kana karıştırmakta ve posayı dışarı atmaktadır. Kalbin sürekli çalışan bir pompa gibi görev yaptığı belirtilmektedir.

Bu düzenin yanında düşünme, hatırlama ve karar verme gibi manevi yeteneklerin de bulunduğu, insanın sadece beden değil aynı zamanda ruha da sahip olduğu ifade edilmektedir.

Yaratılıştaki düzen yaratıcının varlığına işaret eder

Canlı ve cansız varlıklardaki düzeni inceleyen kişinin bir yaratıcının varlığına inanabileceği belirtilmektedir. Ancak İslam’a göre bir kişinin Müslüman sayılabilmesi için Peygamber Efendimizin bildirdiği tüm esaslara inanması gerektiği kaydedilmektedir.