Bir medeniyetin yarınlarını belirleyen sadece ekonomik gücü, eğitim düzeni, güvenlik politikaları, askerî kapasitesi veya siyasal sistemi değildir. En az bunlar kadar belirleyici olan, hakikatle kurduğu ilişkidir. Hakikatin yerini kanaat, bilginin yerini ezber ve alışkanlık, ahlakın yerini görünürlük aldığında ise yalnız düşünce değil, din de bundan zarar görür. 

Tarih boyunca dinler, büyük medeniyetlerin kurucu unsurlarından biri olmuştur. Ancak aynı tarih, dinin kendisi ile din adına üretilen kültürün her zaman aynı şey olmadığını da gösterir. Bu ayrım gözden kaçırıldığında eleştiriler inanca yönelmiş gibi algılanır; oysa mesele inanç değil, onun temsil biçimidir.

Sosyoloji bize önemli bir gerçeği hatırlatır: Her toplum zamanla semboller üretir. Semboller ortak aidiyet oluşturur, hafıza inşa eder ve toplumsal dayanışmayı güçlendirebilir. Fakat semboller, temsil ettikleri değerlerin önüne geçtiğinde biçim öze gölge düşürür.

Dini sadece görünürlük, işaretler ve semboller üzerinden tanımlayan bir anlayış, zaman içinde ahlaki derinliği arka plana itebilir. Halbuki dinlerin temel iddiası, insanın dış görünüşü yerine, karakterini dönüştürmektir. Doğruluk, dürüstlük, emanet, adalet, merhamet, vicdan, kul hakkına riayet, bireysel özgürlükleri korumak ve ölçülü davranış bütün ilahi öğretilerin merkezinde yer alırken, şekilci temsiliyet yalnızca taşıyıcısıdır. Bu yüzden şekil ile öz arasındaki dengenin bozulması, sadece bireysel bir sorun değil toplumsal bir meseledir.

Tarihsel örneklere bakıldığında İslam medeniyetinin klasik dönemlerinde bilim, dinî hayatın ayrılmaz bir parçasıydı. Bağdat'taki Beytü'l-Hikme, İspanya'da Kurtuba'nın kütüphaneleri, Semerkant ve Buhara'nın bilim çevreleri, İstanbul’un Sahnı Sema medreseleri dinî ilimlerde olduğu gibi matematiği, astronomiyi, tıbbı ve felsefeyi bilimleri de besliyordu. Bunların ortak özelliği, inanç ile aklın birbirini dışlamayıp tamamlamasıydı. 

Ne var ki; sonraki dönemlerde siyasî kırılmalar, iç kavgalar, ekonomik zayıflıklar, bilimsel yenilenme ve üretimin gerilemesine ve bazı çevrelerde eleştirel sorgulayıcı  düşüncenin daralmasına ortam hazırladı. Bunun tek nedeni din miydi? Elbette hayır. Aksine bu dönüşümün ve değişimin siyasî, ekonomik ve kurumsal birçok sebebi bulunuyordu. Lakin ortaya çıkan sonuçlardan biri şuydu: Bilgiye dayalı din anlayışının yerini yer yer taklide dayalı bir anlayışa bırakması.

Cehalet sadece bilgisizlik değildir;  bilmediğinin farkında olmamaktır. Bilgi ise bireye kesin hükümlerden önce ihtiyat kazandırır. Bu nedenle yüzyıllar boyunca büyük âlimlerin ortak vasfı, yalnızca bilmeleri değil, hüküm verirken gösterdikleri tevazu olmuştur.

Toplumsal düzeyde ise dinî bilginin zayıflaması, dinin kamusal algısını da etkiler. İnsanlar çoğu zaman dini, kutsal metinlerden önce onu temsil ettiğini düşündükleri kişiler üzerinden tanırlar. Temsil ile ilke arasındaki mesafe açıldığında güven de zedelenir. Bu durumun bedelini ise samimiyetle inancını yaşayan insanlar öder. Çünkü kamuoyu, bireysel örneklerden hareketle genellemeler yapmaya eğilimlidir.

Siyasal alanda da benzer bir hassasiyet vardır. Tarih, din ile siyasetin tamamen birbirinden bağımsız ilerlemediğini gösterir. Ancak dinin ahlaki rehberliği ile dinin siyasî araçsallaştırılması arasında önemli bir fark bulunur. Birincisi siyasete etik sınırlar çizer; ikincisi ise dini gündelik güç mücadelelerinin parçası hâline getirebilir. Bu ayrım yalnız İslam tarihine değil, Avrupa'dan Asya'ya kadar pek çok medeniyetin tecrübesine yansımıştır.

Bugünün en önemli meselelerinden biri, dindarlığın nasıl göründüğünden çok, toplumsal hayata ne kattığı, nasıl yaşandığıdır. Bir toplumda ibadet mekânlarının çoğalması elbette önemlidir; ancak bunun yanında adalet duygusu, liyakat, emek ahlakı, bilim üretimi, kamusal güven ve hukuk bilinci aynı ölçüde güçlenmiyorsa üzerinde düşünülmesi gereken bir tablo var demektir. Çünkü dinin toplumsal etkisi, yalnız ritüellerde değil; kurumların işleyişinde, ticaret ahlakında, eğitim anlayışında diğer alanlarda ve insan ilişkilerinde de görünmelidir.

Gerçek dindarlık ile şekilci, sembollerden ibaret dindarlık arasındaki fark da burada belirginleşir. Biri insanın iç dünyasını inşa ederek dış dünyasını dönüştürmeye çalışır; diğeri ise çoğu zaman dış görünürlüğü merkeze alır. Gerçek dindarlık hesap vermeye hazırdır, ötekisi ise çoğu zaman onay arar. Gerçek dindarlık hakikatin peşindedir, diğeri ise aidiyetin.

Bu yüzden konu, "dindar olmak ya da olmamak" değildir. Temel konu dinin; bilgiyle mi cehaletle mi, ahlakla mı gösterişle mi, hikmetle mi, sloganla mı, sembollerle mi temsil edildiğidir. Medeniyet din sayesinde yükselebilir ancak din adına üretilen cehalet nedeniyle de gerileyebilir, çürüyebilir. Geçmişte bu duruma dair çarpıcı örnekler insanlığa önemli dersler vermiştir.

Cehalet dini bozar. İnsanlar kendi önyargılarını, geleneklerini veya çıkarlarını din diye sunarsa, dinin kendisi değil, cehalet konuşmuş olur.

Hakikat ağırdır. Gerçek din; adalet, merhamet, doğruluk ve düşünmeyi emreder. Cehalet ise bu yükü taşıyamaz, sonunda dini şekilciliğe veya taassuba indirger. Zarar dine değil, insanlara olur. Din değişmez; ancak onu yanlış anlayan ve yanlış temsil eden insanlar hem kendilerine hem de topluma zarar verir.

Belki de bugün toplumların hatırlaması gereken gerçek şudur: "Din, bireyleri hakikate yaklaştırdığı ölçüde güçtür; ondan uzaklaştırdığı ölçüde ise bireyleri dine değil, dini yanlış temsil eden anlayışlara mesafe koymaya başlar. Bu nedenle dinin en sağlam savunusu; yüksek ahlak, derin bilgi ve tutarlı bir hayat yaşamaktır.

"Cehalet dine yük olunca, din değil; insan hakikatten uzaklaşır." Ya da "Din, ilim ve hikmet üzerine yükselir; cehaletin omuzlarına yüklenen her kutsallık, zamanla hakikatin değil, hurafenin taşıyıcısı hâline gelir."