Gümüşhane’de, Gümüşhane Üniversitesi Jeofizik Mühendisliği Bölüm Başkanı Prof. Dr. Nafiz Maden, Anadolu’da görülen kuzey ışıklarını konu alan kapsamlı bir çalışmayı tamamladı. Yaklaşık 10 yıllık araştırmanın ürünü olan “Anadolu’da Kuzey Işıklarının Dansı” adlı kitapta, milattan sonra 333 yılından günümüze uzanan gözlemler yazılı belgelere dayanılarak kayıt altına alındı.
Anadolu’ya özgü ilk kapsamlı veri tabanı
2016 yılından bu yana yürütülen çalışmalar kapsamında, Anadolu tarihinde kuzey ışıklarına ilişkin tamamen Türkiye’ye özgü ilk kapsamlı veri tabanı oluşturuldu. Prof. Dr. Maden, Doğu Romalı ve Bizanslı tarihçilerin bu doğa olayını kroniklerinde kayıt altına aldığını, özellikle İstanbul, Urfa ve Adana gibi şehirlerde ilk ve orta çağ dönemlerine ait gözlemlerin bulunduğunu belirtti. Gümüşhane’de ise Cumhuriyet dönemine ait gazete haberleri ve resmi kayıtlara ulaşıldığı kaydedildi.
“Kayıtlar milattan sonra 333 yılına kadar uzanıyor”
Kitabın tarihsel boyutuna değinen Prof. Dr. Maden, “Türkiye’de kuzey ışıklarının ilk kaydedildiği dönem milattan sonra 333 yılına kadar uzanıyor. Doğu Romalı ve Bizanslı tarihçiler bu olayları kendi kroniklerinde kayıt altına almışlar. Biz de bu kaynaklara ulaşarak İstanbul başta olmak üzere Urfa, Adana gibi şehirlerde ilk çağ ve orta çağ dönemlerinde fecr-i şimali olaylarının gözlemlendiğini görüyoruz. Bu gözlemler çoğunlukla kıyamet, savaş ve büyük felaketlerle ilişkilendirilmiş. Demek ki o dönemlerde kuzey ışıkları, insanların kıyamet inancını tetikleyen bir unsur olarak görülmüş. Fatih Sultan Mehmet’in hayatını anlatan Bizanslı tarihçi Kritovulos’un eserinde de bu konuya dair önemli anekdotlar yer alıyor. Kritovulos, Fatih’in doğumu ve tahta çıkışı sırasında fecr-i şimali olayının görüldüğünü kaydediyor. Ayrıca 1453 yılında İstanbul’un fethinden önce de bu olayın görüldüğüne dair anlatımlar bulunuyor” dedi.
Cumhuriyet dönemine ait resmi belgeler
Cumhuriyet dönemine ilişkin verilerin büyük bölümünün Kandilli Rasathanesi arşivlerinde yer aldığını aktaran Prof. Dr. Maden, 26 Ocak 1938 tarihinde Avrupa’da geniş çaplı bir fecr-i şimali olayının yaşandığını hatırlattı. O dönemde Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı olan Kandilli Rasathanesi’nin müdürü Fatin Gökmen’in, bu olayın Türkiye’de görülmesinin mümkün olmadığı yönünde değerlendirme yaptığını ifade etti. Ancak aynı tarihte Kelkit’te halkın bu olayı izlediğine dair bir haberin, 4 Şubat’ta Erzurum merkezli Doğu Gazetesi’nde yayımlandığı belirtildi.
1940’ta Gümüşhane ve çevresinde geniş çaplı gözlem
1940 yılında kuzey ışıklarının Türkiye’nin birçok il ve ilçesinde görüldüğünü aktaran Prof. Dr. Maden, Kandilli Rasathanesi’nin Milli Eğitim müdürlüklerine yazı göndererek gözlem olup olmadığını sorduğunu kaydetti. Şebinkarahisar Kaymakamlığı ile Gümüşhane, Tokat ve Elazığ Milli Eğitim Müdürlüklerine ait resmi yazıların arşivlerde bulunduğunu ifade eden Maden, özellikle Gümüşhane İl Milli Eğitim Müdürü’nün yazısının dikkat çekici olduğunu söyledi. Söz konusu belgede, kuzey kutbunda görülen bu olayın güney kutbunda da görülüp görülmediğinin sorgulandığı aktarıldı.
“Askerler yangın zannetti”
Prof. Dr. Maden, 1940 yılında Gümüşhane’de görülen fecr-i şimali olayının il merkeziyle sınırlı kalmadığını; Hamsiköy, Torul, Kelkit, Bayburt ve Kale Bucağı gibi birçok noktada da gözlemlendiğini belirtti. Maçka’da telefon santrallerinin kendiliğinden devre dışı kaldığına dair kayıtların da bulunduğunu vurgulayan Maden, “Zigana Karakolu’nda görevli askerler, gökyüzündeki bu kızıllığı görünce ‘acaba bir yangın mı var?’ düşüncesiyle Torul ve Gümüşhane’yi arıyor. Yapılan incelemeler sonucunda bunun bir fecr-i şimali olayı olduğu anlaşılıyor ve halk bu olağanüstü doğa olayını izliyor” ifadelerine yer verdi.